Co wchodzi w skład spadku po zmarłym? Majątek i długi – co dokładnie dziedziczą spadkobiercy?

W tym artykule
Jedną z kluczowych kwestii mających znaczenie dla podjęcia decyzji w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku jest kwestia składu spadku po zmarłym. Świadomość przewyższania długów nad aktywami spadku często stanowi główny argument dla odrzucenia całego spadku. Niekiedy jednak inne prawa związane z dziedziczeniem wpływają na decyzję o przyjęciu spadku mimo licznych długów obciążających masę spadkową.
Czym jest spadek i kiedy powstaje?
Spadkiem nazywamy ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego. Jednocześnie wprost art. 922 Kodeksu cywilnego wyłącza ze spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą śmierci spadkodawcy przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.
Spadek powstaje z chwilą śmierci spadkodawcy (nazywanym w prawie chwilą ‘otwarcia spadku’) i z tym samym momentem jest on nabywany przez spadkobierców.
Zaznaczyć należy, że spadkobiercy nie mogą wybrać poszczególnych praw zmarłego, w które chcą wstąpić. Zastąpienie przez dziedziczących spadkodawcy następuje, co do zasady, w całości – tj. spadkobiercy wchodzą w całą sytuację prawną zmarłego, uwzględniającą wyjątki uregulowane w prawie (tzw. sukcesja uniwersalna).
Skład spadku jest oceniany zgodnie ze stanem istniejącym w chwili śmierci spadkodawcy. Tym samym do spadku wchodzą wyłącznie te prawa i obowiązki, których podmiotem w chwili śmierci był spadkodawca.
Jakie składniki majątkowe wchodzą w skład spadku?
Co do zasady do spadku wchodzą cywilnoprawne prawa majątkowe, w tym prawo własności, udziały we własności, użytkowanie wieczyste, określone prawa rzeczowe, wierzytelności, prawa z umów oraz prawa majątkowe z zakresu prawa pracy. Dziedziczeniu podlegać mogą również pojedyncze roszczenia lub uprawnienia, a także ekspektatywa praw (jeśli samo to prawo jest dziedziczne).
Do spadku – co do zasady – nie należą prawa i obowiązki majątkowe o charakterze publicznoprawnym regulowane przepisami innych niż prawo cywilne działów prawa, w szczególności prawa administracyjnego czy podatkowego (prócz wyjątków uregulowanych w przepisach szczególnych).
Charakter majątkowy praw i obowiązków spadkowych powoduje, że prawa i obowiązki niemajątkowe, co do zasady, wygasają z chwilą śmierci ich podmiotu, jako nie podlegające dziedziczeniu (tak m. in. dobra osobiste).
Wobec zróżnicowania dziedziczności praw i obowiązków doktryna wypracowała cztery kategorie dziedziczności:
- prawa i obowiązki bezwzględnie dziedziczne – których cecha dziedziczności nadana jest unormowaniami bezwzględnie obowiązującymi i stąd ich wyłączenie ze spadku w drodze czynności prawnej nie jest możliwe (np. prawo własności rzeczy);
- prawa i obowiązki względnie dziedziczne – które co do zasady podlegają dziedziczeniu, lecz można je wyłączyć z dziedziczenia (np. w przypadku umowy zlecenia strony mogą postanowić o wygaśnięciu zlecenia w przypadku śmierci dającego zlecenie);
- prawa i obowiązki bezwzględnie niedziedziczne – które nie podlegają dziedziczeniu i czynność prawna nie może tego zmienić;
- prawa i obowiązki względnie niedziedziczne – które co do zasady nie podlegają dziedziczeniu, ale w drodze czynności prawnej mogą zostać włączone do spadku (np. w przypadku umowy zlecenia strony mogą postanowić, że zlecenie nie wygasa na skutek śmierci przyjmującego zlecenie).
Aktywa – co z pieniędzmi na rachunkach bankowych, samochodami i nieruchomościami?
Co do zasady w skład spadku wchodzą prawa majątkowe, w szczególności:
- nieruchomości, w tym mieszkania, domy, działki i lokale użytkowe;
- udziały we współwłasności nieruchomości;
- ruchomości, np. samochody, sprzęt elektroniczny, biżuterię i dzieła sztuki – również w przypadku współwłasności do spadku wchodzi udział przysługujący spadkodawcy;
- środki pieniężne w gotówce;
- środki zgromadzone na rachunkach bankowych – w kwocie salda istniejącego w chwili śmierci spadkodawcy (*w braku uczynienia przez zmarłego dyspozycji na wypadek śmierci, której kwota staje się wtedy wyłączona z dziedziczenia);
- lokaty, obligacje, akcje i inne instrumenty finansowe;
- udziały w spółkach i prawa związane z uczestnictwem w spółkach;
- prawa wynikające z umów, np. pożyczki, najmu, sprzedaży lub ubezpieczenia;
- wierzytelności wobec innych osób;
- prawa do odszkodowania i roszczenia majątkowe w zakresie wynikającym z przepisów;
- autorskie prawa majątkowe, prawa do patentu i prawa ochronne na znaki towarowe;
- prawa majątkowe wynikające ze stosunku pracy i obowiązujących przepisów prawa pracy.
Pasywa – długi i zobowiązania
W skład spadku, co do zasady wchodzą zobowiązania zaciągnięte przez spadkodawcę za życia, a w szczególności:
- kredyty i pożyczki;
- niespłacone zobowiązania wynikające z umów;
- zaległości czynszowe;
- niezapłacone rachunki i faktury;
- zobowiązania wobec osób prywatnych i przedsiębiorców;
- zobowiązania osobiste zabezpieczone hipoteką lub zastawem;
- niektóre zobowiązania podatkowe i publicznoprawne, które przechodzą na spadkobierców na podstawie przepisów szczególnych;
- zobowiązania wynikające z prowadzonej działalności gospodarczej.
Jakie obowiązki powstają już po śmierci spadkodawcy?
Nadto, zgodnie z art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego, w skład długów spadkowych wchodzą w szczególności koszty pogrzebu spadkodawcy (w zakresie odpowiadającym zwyczajom przyjętym w danym środowisku); koszty postępowania spadkowego (w zakresie określonym przepisami); obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek i wykonania zapisów zwykłych i poleceń.
Spadkobierców obciążają również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi czwartej Kodeksu cywilnego, zwłaszcza: obowiązek udostępnienia mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie małżonkowi i bliskim zmarłego (art. 923 § 1), obowiązek wynikający z tzw. ustawowego zapisu naddziałowego (art. 939 § 1), obowiązek dostarczenia dziadkom spadkodawcy środków utrzymania (art. 938 i 966).
Co nie wchodzi do spadku?
Jak zostało już wskazane powyżej wyłącznie określone kategorie praw i obowiązków wchodzą do spadku po zmarłym, natomiast liczne pozostają wyłączone od dziedziczenia.
W skład spadku w szczególności nie wchodzą:
- prawa i obowiązki ściśle związane z osobą zmarłego;
- dobra osobiste;
- prawo do alimentów i obowiązek alimentacyjny na przyszłość – jednak w przypadku zaległych, wymagalnych alimentów roszczenie lub obowiązek ich zapłaty wchodzi w skład masy spadkowej;
- prawo do określonych świadczeń o charakterze osobistym;
- służebności osobiste;
- użytkowanie;
- spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu;
- prawa, które na podstawie szczególnych przepisów przechodzą bezpośrednio na oznaczone osoby;
- przedmioty objęte zapisem windykacyjnym;
- niektóre prawa publicznoprawne i administracyjne.
Spadek w XXI wieku – konta streamingowe, społecznościowe, biblioteka gier i cyfrowa spuścizna
Współczesny spadek obejmuje już nie tylko majątek w tradycyjnym rozumieniu, lecz także szeroki katalog cyfrowych narzędzi, usług i kont użytkownika. Dynamiczny rozwój usług streamingowych, takich jak Netflix, Spotify czy inne platformy VOD, a także wzrost znaczenia kont internetowych (np. w chmurze, w sklepach online) tworzy nowe obszary i kwestie, nad którymi ustawodawca jeszcze się nie pochylił, a orzecznictwo nie wypracowało standardu postępowania.
Natomiast przywołania wymaga niemiecki wyrok Bundesgerichtshof (Federalnego Trybunału Sprawiedliwości, BGH) z dnia 12 lipca 2018 r., sygnatura akt III ZR 183/17, dotyczący dziedziczenia konta na Facebooku. BGH uznał, że umowa o prowadzenie konta na portalu społecznościowym przechodzi na spadkobierców w drodze sukcesji uniwersalnej. W konsekwencji spadkobiercy nabywają nie tylko abstrakcyjne „konto”, lecz także prawa i obowiązki wynikające z umowy zawartej pomiędzy użytkownikiem a operatorem platformy.
Sąd potraktował konto jako przedmiot stosunku umownego, a nie wyłącznie jako osobiste, niedziedziczne uprawnienie użytkownika. Z tego względu spadkobiercy mogli domagać się dostępu do konta i jego zawartości, w tym do znajdujących się tam wiadomości
Natomiast umowy o usługi streamingowe często oparte są na regulaminie operatora i systemach zabezpieczeń uniemożliwiających transfer uprawnień (abonamentu, profilu) poza upoważnioną osobę. W odniesieniu do nich nie ma obecnie podstaw do przyjęcia jednej, uniwersalnej reguły. Skutki śmierci użytkownika zależą od charakteru umowy, treści regulaminu, sposobu ukształtowania dostępu do usługi oraz tego, czy analizowane jest samo konto, osobiste prawo do korzystania z usługi, czy też roszczenie pieniężne wobec operatora.
Z tego powodu, dziedziczenie cyfrowych praw wymaga każdorazowej analizy, czy dane konto posiada „zbywalną wartość majątkową” i czy jego przeniesienie jest dopuszczone przez regulamin danego operatora – co w praktyce jest rzadkie. Oznacza to, że spadkobierca rzadko nabędzie prawo do konta, a do spadku może ewentualnie wejść roszczenie o zwrot niewykorzystanych środków lub inne świadczenie pieniężne wynikające z umowy.
Wskazać także należy na biblioteki gier na Steamie, PlayStation Store czy w Xbox Store/Microsoft Store – kupując grę na wskazanych platformach kupuje się nie fizyczny egzemplarz gry, a wyłącznie licencję uprawniającą do korzystania z gry. Licencja taka jest przypisana do konkretnego konta i osoby dokonującej zakupu (tj. osobista i niezbywalna), a bywa, że platformy już w umowach z użytkownikami wprost wskazują na zakaz zapisywania kont w testamentach.
Cyfrowa spuścizna może niewątpliwie stać się przestrzenią sporów prawnych i wymogiem nowego podejścia do konstrukcji testamentów oraz zarządzania majątkiem po śmierci.
Jak ustalić skład spadku?
Dla decyzji o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku kluczowe jest ustalenie w pierwszej kolejności składu spadku.
Istotna jest dokumentacja pozostawiona przez spadkodawcę – korespondencja z bankiem, dowody rejestracyjne pojazdów, wezwania do zapłaty, umowy kredytu, pożyczki czy leasingu, a także wpis do CEIDG czy KRSu w przypadku prowadzenia przedsiębiorstwa.
Również pozostawiony przez spadkodawcę testament może zawierać informacje o pozostawionych składnikach masy spadkowej.
W przypadku problemów z samodzielnym ustaleniem składu spadku lub sporu między spadkobiercami możliwe jest wystąpienie o sporządzenie spisu inwentarza. Spis sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu spadku.
W spisie inwentarza komornik ujmuje:
- przedmioty należące do spadku;
- przedmioty objęte zapisami windykacyjnymi;
- wartość poszczególnych przedmiotów;
- długi spadkowe i ich wysokość;
- wartość stanu czynnego spadku, z uwzględnieniem rzeczy i praw spornych.
Wartość składników majątku, a także długów obciążających spadek ustala się według stanu i cen z chwili otwarcia spadku. Komornik dokonuje ustaleń z urzędu w ramach czynności związanych ze sporządzeniem spisu. Nie oznacza to jednak, że spadkobiercy powinni pozostać bierni – osoby uprawnione mogą uczestniczyć w sporządzaniu spisu, w szczególności zgłaszać przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych i długi, które powinny zostać w nim ujęte, a o których posiadają wiedzę.
W ramach spisu inwentarza komornik może ustalać aktywa i długi spadkowe, korzystać z dostępnych mu rejestrów i systemów (jak m. in. OGNIVO czy CEPiK) w zakresie uprawnień ustawowych, żądać niezbędnych informacji od banków, urzędów i innych podmiotów oraz przyjmować zgłoszenia uczestników.
Podsumowanie
Ustalenie składu spadku może wymagać znacznie więcej niż przejrzenia dokumentów znajdujących się w mieszkaniu zmarłego. W grę mogą wchodzić rachunki bankowe, nieruchomości, wierzytelności, udziały, prawa majątkowe, zobowiązania oraz składniki, o których spadkobiercy nie mieli wcześniej wiedzy.
Ponieważ prawidłowy wykaz lub spis inwentarza może wpływać na zakres odpowiedzialności za długi spadkowe, w razie wątpliwości warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.
Jednocześnie nie wszystkie prawa zmarłego podlegają dziedziczeniu, dlatego w konkretnych sprawach konieczna może być analiza rodzaju prawa, przepisów szczególnych i dokumentów dotyczących majątku.
Profesjonalny pełnomocnik może pomóc przeanalizować sytuację, ustalić właściwą procedurę i przygotować działania niezbędne do ochrony wszystkich praw spadkobierców, a także pomóc w podjęciu decyzji dotyczących przyjęcia bądź odrzucenia spadku.
___________________
[podstawa prawna: ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny]
*Powyższy tekst nie stanowi porady prawnej, a jedynie materiał edukacyjny. Każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny prawnej i analizy materiałów źródłowych.
INDYWIDUALNA KONSULTACJA
Porozmawiajmy o Twojej sprawie
Skontaktuj się z Kancelarią, aby umówić spotkanie i omówić swoją sytuację.